Czy pszczoły są pod ochroną? Ochrona pszczół w Polsce

Nie wszystkie pszczoły występujące w Polsce są objęte ochroną gatunkową. Pszczoła miodna (Apis mellifera), czyli gatunek powszechnie hodowany w pasiekach, nie znajduje się w wykazie zwierząt objętych ochroną ścisłą ani częściową. Chronione są natomiast wybrane gatunki dzikich pszczół, w tym liczne trzmiele, porobnice oraz zadrzechnie.

Dlatego stwierdzenie, że „pszczoły są pod ochroną”, jest zbyt dużym uproszczeniem. Przed oceną sytuacji trzeba przede wszystkim ustalić, z jakim gatunkiem mamy do czynienia.

Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy pszczoły lub podobne do nich owady założyły gniazdo przy domu, w ogrodzie, elewacji albo innym miejscu, z którego właściciel chciałby je usunąć.

Stan prawny: sierpień 2026 r.

Czy pszczoła miodna jest pod ochroną?

Pszczoła miodna nie jest w Polsce objęta ochroną gatunkową w takim znaczeniu jak niektóre dzikie gatunki pszczół.

W obowiązujących wykazach chronionych zwierząt nie znajduje się Apis mellifera, czyli pszczoła miodna znana przede wszystkim z pasiek.

Nie oznacza to, że pszczoły miodne są pozbawione znaczenia albo można postępować z nimi w dowolny sposób. Są ważnymi zapylaczami i zwierzętami hodowanymi przez pszczelarzy, a ich utrzymywanie podlega także innym regulacjom związanym między innymi ze zdrowiem zwierząt.

Trzeba jednak rozróżnić dwie kwestie:

• znaczenie ekologiczne i gospodarcze pszczoły miodnej,
• formalny status gatunku objętego ochroną gatunkową.

To nie jest to samo.

Czy wszystkie dzikie pszczoły są pod ochroną?

Nie. Również w przypadku dzikich pszczół nie można przyjąć zasady, że każdy gatunek jest prawnie chroniony.

W Polsce występuje wiele gatunków dzikich pszczół. Różnią się wyglądem, sposobem życia, miejscem zakładania gniazd oraz statusem ochronnym.

Niektóre są objęte ochroną ścisłą, inne ochroną częściową, a część nie znajduje się w wykazach gatunków chronionych.

Dlatego w sytuacji, gdy na posesji pojawi się nieznany owad przypominający pszczołę, najważniejsze jest ustalenie gatunku lub przynajmniej rodzaju, zanim podejmie się działania prowadzące do zniszczenia gniazda.

Czy trzmiele są pod ochroną?

Wiele gatunków trzmieli występujących w Polsce znajduje się w wykazie zwierząt objętych ochroną częściową.

Dotyczy to między innymi takich gatunków jak:

• trzmiel ziemny,
• trzmiel kamiennik,
• trzmiel ogrodowy,
• trzmiel gajowy,
• trzmiel rudy,
• trzmiel leśny,
• trzmiel parkowy,
• trzmiel rudoszary.

Warto przy tym pamiętać, że trzmiele są pszczołami. Należą do rodziny pszczołowatych, choć wyglądają inaczej niż typowa pszczoła miodna.

Są zazwyczaj większe, bardziej krępe i silniej owłosione. Podobnie jak inne pszczoły odgrywają ważną rolę w zapylaniu roślin.

Jakie dzikie pszczoły są chronione w Polsce?

Wśród chronionych dzikich pszczół znajdują się gatunki o różnym statusie prawnym.

Przykładem jest zadrzechnia czarnoroga (Xylocopa valga), która znajduje się wśród zwierząt objętych ochroną ścisłą.

Inny podobny gatunek – zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) – jest objęty ochroną częściową.

Ochroną częściową objęte są również wybrane porobnice oraz liczne gatunki trzmieli.

Można to uprościć w następujący sposób:

Gatunek lub grupa	Status ochronny
Pszczoła miodna	Nie figuruje w wykazach gatunków chronionych
Zadrzechnia czarnoroga	Ochrona ścisła
Zadrzechnia fioletowa	Ochrona częściowa
Liczne gatunki trzmieli	Ochrona częściowa
Wybrane gatunki porobnic	Ochrona częściowa

Tabela pokazuje, dlaczego nie należy mówić o „pszczole” jako o jednym gatunku mającym zawsze taki sam status prawny.

Co oznacza, że pszczoła jest pod ochroną gatunkową?

Ochrona gatunkowa nie sprowadza się wyłącznie do zakazu zabijania zwierzęcia.

W odniesieniu do chronionych dziko występujących gatunków przepisy mogą obejmować między innymi zakazy:

• umyślnego zabijania,
• okaleczania,
• chwytania,
• niszczenia jaj lub innych form rozwojowych,
• niszczenia siedlisk i ostoi,
• niszczenia lub usuwania gniazd,
• uszkadzania innych schronień,
• uniemożliwiania zwierzętom dostępu do schronień,
• przemieszczania ich w określonych sytuacjach.

Zakres konkretnych ograniczeń zależy od gatunku oraz okoliczności.

Dlatego fakt, że chronione owady pojawiły się w miejscu niewygodnym dla człowieka, nie oznacza automatycznie, że ich gniazdo można samodzielnie zniszczyć lub przenieść.

Ochrona ścisła a ochrona częściowa – jaka jest różnica?

Ochrona ścisła i częściowa są dwiema kategoriami prawnej ochrony gatunkowej.

Nie należy jednak rozumieć ich jako prostego podziału:

• „ochrona ścisła – nie wolno nic zrobić”,
• „ochrona częściowa – można usuwać bez ograniczeń”.

W obu przypadkach dla określonych gatunków obowiązują konkretne zakazy wynikające z przepisów. W określonych sytuacjach możliwe jest uzyskanie zgody na czynność, która normalnie byłaby zabroniona.

Znaczenie mają między innymi:

• gatunek,
• rodzaj planowanego działania,
• miejsce występowania,
• powód ingerencji,
• dostępność alternatywnego rozwiązania.

Dlatego w przypadku chronionego gatunku najlepiej nie podejmować samodzielnie działań prowadzących do zniszczenia gniazda.

Czy można zabić pszczołę?

Nie da się odpowiedzieć na to pytanie jednym „tak” lub „nie” bez ustalenia gatunku.

Jeżeli chodzi o zwierzę należące do chronionego gatunku, jego umyślne zabijanie może być objęte zakazem wynikającym z przepisów o ochronie gatunkowej.

W przypadku pszczoły miodnej sytuacja wygląda inaczej, ponieważ Apis mellifera nie znajduje się w aktualnym wykazie gatunków objętych ochroną gatunkową.

Nie powinno się więc powtarzać popularnego twierdzenia, że za zabicie każdej pszczoły automatycznie grozi kara dlatego, że „wszystkie pszczoły są chronione”.

Takie stwierdzenie pomija różnice pomiędzy gatunkami.

Czy za zabicie pszczoły grozi kara?

To zależy przede wszystkim od gatunku i okoliczności.

Jeżeli umyślnie zabijany jest osobnik należący do gatunku chronionego, może dojść do naruszenia przepisów dotyczących ochrony przyrody.

Nie można natomiast wyprowadzać z tego zasady, że każda pszczoła miodna latająca w ogrodzie jest prawnie chronionym zwierzęciem, którego zabicie automatycznie oznacza złamanie zakazu ochrony gatunkowej.

Przy takich pytaniach najważniejsze jest ustalenie:

1. jaki to gatunek,
2. jaki ma status prawny,
3. jakie działanie zostało wykonane,
4. w jakich okolicznościach do niego doszło.

Czy można usunąć gniazdo dzikich pszczół?

Przed usunięciem gniazda dzikich pszczół trzeba najpierw ustalić, jaki gatunek je zbudował.

Jeżeli gniazdo należy do gatunku chronionego, jego zniszczenie, usunięcie lub uszkodzenie może podlegać zakazom.

Najbezpieczniejszy sposób postępowania wygląda następująco:

1. nie niszcz gniazda od razu,
2. nie spryskuj go przypadkowymi środkami owadobójczymi,
3. spróbuj zrobić zdjęcie owadów z bezpiecznej odległości,
4. ustal gatunek lub skonsultuj jego identyfikację,
5. sprawdź jego status ochronny,
6. jeżeli konieczna jest ingerencja w stanowisko gatunku chronionego, ustal właściwy sposób dalszego działania.

W niektórych sytuacjach dotyczących gatunków chronionych konieczne może być uzyskanie zezwolenia na odstępstwo od obowiązujących zakazów.

Kto wydaje zgodę na działania wobec gatunków chronionych?

W określonych przypadkach zezwolenia na czynności objęte zakazami dotyczącymi chronionych zwierząt może wydawać właściwy regionalny dyrektor ochrony środowiska.

Nie oznacza to, że każda sytuacja związana z owadem na posesji wymaga postępowania administracyjnego.

Znaczenie ma przede wszystkim to, czy:

• mamy do czynienia z gatunkiem chronionym,
• planowane działanie narusza obowiązujący zakaz,
• istnieje podstawa do wydania odstępstwa.

Jeżeli identyfikacja gatunku jest trudna, rozsądniej najpierw uzyskać pomoc w jego rozpoznaniu niż niszczyć gniazdo na wszelki wypadek.

Co zrobić z gniazdem pszczół przy domu?

Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, jakie owady rzeczywiście znajdują się przy budynku.

Nie każde „gniazdo pszczół” jest gniazdem pszczoły miodnej.

Przy domach mogą pojawiać się:

• dzikie pszczoły samotnice,
• trzmiele,
• pszczoły miodne,
• osy,
• szerszenie.

Grupy te różnią się zarówno sposobem życia, jak i statusem prawnym.

Jeżeli owady nie stanowią bezpośredniego zagrożenia i ich gniazdo znajduje się w miejscu, w którym można je pozostawić do końca sezonu, niepotrzebna ingerencja często nie jest konieczna.

Jeśli natomiast gniazdo powoduje rzeczywiste zagrożenie, na przykład znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie osób silnie uczulonych, sytuację należy ocenić indywidualnie.

Czy można przenieść gniazdo chronionej pszczoły?

Przenoszenie zwierząt lub ich gniazd nie zawsze jest działaniem neutralnym z punktu widzenia prawa.

W przypadku chronionych gatunków ingerencja może być objęta zakazami dotyczącymi między innymi:

• chwytania,
• przemieszczania,
• niszczenia lub usuwania gniazd,
• niszczenia siedlisk,
• uniemożliwiania dostępu do schronienia.

Dlatego samodzielne przeniesienie gniazda nie powinno być traktowane jako automatycznie legalna alternatywa dla jego zniszczenia.

Najpierw trzeba rozpoznać gatunek i ustalić, jakie zasady mają zastosowanie w konkretnej sytuacji.

Czy można usunąć rój pszczoły miodnej?

Rój pszczoły miodnej to inna sytuacja niż gniazdo chronionego gatunku dzikiej pszczoły.

Podczas rójki część rodziny pszczelej opuszcza dotychczasowy ul razem z matką i tworzy skupisko, często na:

• gałęzi,
• krzewie,
• ogrodzeniu,
• elewacji,
• innym elemencie znajdującym się w pobliżu.

Taki rój można próbować bezpiecznie zebrać i umieścić w ulu.

Najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest kontakt z doświadczonym pszczelarzem, który może ocenić, czy rzeczywiście są to pszczoły miodne i czy możliwe jest ich zabranie.

Nie warto samodzielnie opryskiwać roju środkami chemicznymi tylko dlatego, że chwilowo osiadł na posesji.

Czy rój pszczół oznacza, że na posesji powstało gniazdo?

Nie zawsze.

Rójka pszczół miodnych może zatrzymać się w jednym miejscu tylko przejściowo.

Pszczoły tworzą wtedy gęste skupisko otaczające matkę, podczas gdy część robotnic poszukuje odpowiedniego miejsca na nowe gniazdo.

Dlatego skupisko kilku lub kilkunastu tysięcy pszczół na gałęzi nie musi oznaczać, że owady zamierzają pozostać tam na stałe.

Jeżeli jest to bezpieczne, warto nie wykonywać gwałtownych działań i skontaktować się z pszczelarzem.

Czy wszystkie zapylacze są pod ochroną?

Nie.

Słowo „zapylacz” opisuje rolę, jaką zwierzę pełni w przyrodzie, a nie jego status prawny.

Do zapylaczy mogą należeć między innymi:

• pszczoły miodne,
• dzikie pszczoły,
• trzmiele,
• motyle,
• niektóre muchówki,
• inne owady odwiedzające kwiaty.

To, że dany owad zapyla rośliny, nie oznacza automatycznie, że znajduje się na liście gatunków chronionych.

Status ochronny ustala się dla konkretnych gatunków.

Dlaczego chroni się dzikie pszczoły?

Dzikie pszczoły są ważnym elementem ekosystemów i uczestniczą w zapylaniu wielu gatunków roślin.

Poszczególne gatunki różnią się sposobem zdobywania pokarmu, porą aktywności czy roślinami, które odwiedzają. Dlatego różnorodność zapylaczy może mieć duże znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej.

Do zagrożeń dla dzikich pszczół należą między innymi:

• utrata miejsc gniazdowania,
• zanikanie naturalnych i półnaturalnych siedlisk,
• niedobór odpowiednich roślin pokarmowych,
• intensywne użytkowanie terenów,
• stosowanie środków ochrony roślin,
• zmiany klimatyczne,
• fragmentacja siedlisk.

Ochrona dzikich zapylaczy nie polega więc wyłącznie na zakazywaniu zabijania pojedynczych owadów. Duże znaczenie ma również zachowanie miejsc, w których mogą się rozmnażać i zdobywać pokarm.

Czy ochrona dzikich pszczół oznacza ograniczenia dla pszczelarzy?

Ochrona dzikich zapylaczy nie oznacza automatycznie zakazu prowadzenia pasiek ani planu eliminowania pszczoły miodnej.

Pszczoła miodna pozostaje istotnym gatunkiem wykorzystywanym gospodarczo, a pszczelarstwo jest ważnym elementem produkcji żywności i gospodarki rolnej.

Jednocześnie dzikie zapylacze mają własne potrzeby związane z siedliskami, miejscami gniazdowania i dostępem do pokarmu.

Dlatego działania na rzecz ochrony zapylaczy mogą obejmować zarówno:

• wspieranie bazy pokarmowej,
• zachowanie siedlisk dzikich owadów,
• ograniczanie zagrożeń środowiskowych,
• dbanie o zdrowie rodzin pszczoły miodnej.

Nie trzeba przeciwstawiać sobie pszczelarstwa i ochrony dzikich pszczół.

Pszczoła miodna a dzikie pszczoły – najważniejsze różnice

Pszczoła miodna	Dzikie pszczoły
Powszechnie hodowana w pasiekach	Żyją niezależnie od pasiek
Tworzy duże, wieloletnie rodziny	Wiele gatunków prowadzi samotniczy tryb życia
Produkuje zapasy miodu wykorzystywane przez człowieka	Nie są hodowane przede wszystkim dla miodu
Nie figuruje w krajowych wykazach ochrony gatunkowej	Niektóre gatunki są chronione
Najczęściej kojarzona ze słowem „pszczoła”	Obejmują dużą grupę różnych gatunków

To właśnie różnorodność dzikich pszczół sprawia, że odpowiedź na pytanie o ochronę zawsze wymaga większej precyzji.

Czy zadrzechnia fioletowa jest pod ochroną?

Tak. Zadrzechnia fioletowa jest w Polsce objęta ochroną częściową.

To duża, charakterystyczna pszczoła o ciemnym ciele i skrzydłach mogących mieć fioletowy lub niebieskawy połysk.

Nie należy mylić jej z bardzo podobną zadrzechnią czarnorogą, która ma inny status ochronny i jest objęta ochroną ścisłą.

Dla niewprawnego obserwatora rozróżnienie podobnych gatunków może być trudne, dlatego nie warto niszczyć miejsca ich gniazdowania bez pewnej identyfikacji.

Czy trzmiel może mieć gniazdo przy domu?

Tak.

Trzmiele mogą zakładać gniazda w różnych miejscach, między innymi:

• w ziemi,
• w opuszczonych norach,
• pod elementami zabudowy,
• w szczelinach,
• w budkach lub innych osłoniętych miejscach.

Jeżeli gniazdo nie stwarza realnego zagrożenia, często najlepszym rozwiązaniem jest pozostawienie go w spokoju.

Kolonie trzmieli mają inny cykl życia niż rodziny pszczoły miodnej i nie funkcjonują w tej samej formie przez wiele kolejnych lat.

Co zrobić, jeśli nie wiadomo, czy to pszczoła, trzmiel czy osa?

Nie trzeba próbować łapać owada w celu identyfikacji.

Najbezpieczniej:

1. obserwować go z odpowiedniej odległości,
2. zrobić zdjęcie,
3. zwrócić uwagę na budowę ciała i owłosienie,
4. zobaczyć, gdzie owady wlatują,
5. skonsultować zdjęcie, jeśli identyfikacja ma znaczenie dla planowanej ingerencji.

W przypadku gniazda znajdującego się w miejscu wymagającym remontu lub usunięcia szczególnie ważne jest ustalenie gatunku przed rozpoczęciem prac.

Czy pszczelarze mogą normalnie hodować pszczołę miodną?

Tak. Ochrona dzikich gatunków pszczół nie oznacza zakazu utrzymywania rodzin pszczoły miodnej.

Pszczoła miodna jest powszechnie hodowana w pasiekach, a pszczelarstwo pozostaje legalną działalnością.

Osoba zakładająca pasiekę musi jednak pamiętać o obowiązkach wynikających z przepisów dotyczących utrzymywania pszczół, zdrowia zwierząt oraz – jeśli prowadzi sprzedaż produktów – także odpowiednich wymagań dotyczących działalności.

Są to jednak inne regulacje niż ochrona gatunkowa dzikich zwierząt.

Czy pszczoły są więc pod ochroną?

Nie wszystkie.

Pszczoła miodna nie znajduje się w polskim wykazie gatunków objętych ochroną ścisłą lub częściową. Chronione są natomiast wybrane dzikie pszczoły, między innymi liczne gatunki trzmieli, niektóre porobnice oraz zadrzechnie.

Najważniejsza zasada jest prosta:

zanim usuniesz gniazdo, zabijesz owady albo zmienisz miejsce ich występowania, najpierw ustal, z jakim gatunkiem masz do czynienia.

To szczególnie ważne w przypadku dzikich pszczół, ponieważ dla osoby bez doświadczenia podobne owady mogą wyglądać niemal identycznie, mimo że ich status prawny jest zupełnie inny.